Die smeltkroes van 'n Oorlog

"Die galgtou se strop": Paul Kruger se vrees

Op 22 Januarie in 1877 het Theophilus Shepstone met 'n afdeling van 23 polisie Pretoria binnegery. Hy was 'n spesiale gesant van lord Carnavon, minister van kolonies van 1874 tot 1878. Die oormoedige en ongeduldige Carnarvon wou he Shepstone moet Transvaal oorreed of dwing om Britse gesag te aanvaar as eerste tree op die pad na 'n federasie van al die kolonies en republieke in Suid-Afrika onder die Britse vlag.

Shepstone het as seun van twee jaar saam met die Britse setlaars gekom en sy lewe lank 'n passievolle imperialis gebly. Gedurende die jare veertig en vyftig het hy feitlik sonder militere mag duisende swartes in Natal oorreed om na die reservate te trek wat hy vir hulle opsy gesit het. Hy het die eerste keer naturellereg in die administrasie van die gebiede ingevoer en daarmee 'n revolusie in naturellebeleid in Suid-Afrika ingelui. Die Zoeloes het hom die erenaam "Sometseu", die Groot Jagter, gegee. As diplomatieke agent aan die hoof van die admnistrasie van die Natalse swart gebiede was sy reputasie dat hy deur oorreding berge kon versit. 

Die wit mense in Transvaal was ongerus. In 1876 moes 'n kommando onder leiding van president Thomas Francois Burgers onverrigter sake  van 'n veldtog teen die Pedi's terugkeer en mismoedigheid het soos newels oor die politieke landskap gehang. Ook elders in Suid-Afrika was die stemming somber. In die tweede helfte van die jare sewentig het swart mense op baie plekke in Transvaal, Natal en die Transkei hulle onverbiddelik teen wit oorheersing verset. G.M. Theal, historikus van die koloniale era, praat tereg van "the most determined attempt ever made by the natives of South Africa to throw off European supremacy". Slegs die grootskaalse aanwending van goed gedissiplineerde soldate sou onbetwiste wit gesag kon opdwing. 

Niks het die verhoudinge tussen Brit en Boer so vinnig verbeter as 'n skielike, gedugte swart bedreriging nie, en Shepstone het dit geweet. Toe hy aan die einde van 1876 president Burgers van die Suid-Afrikaanse Republiek (ZAR) in kennis stel van sy voorgenome besoek, het hy die doel geformuleer as 'n ondersoek na swart verset en onrus in die vvoorafgaande jare en maiere om dit te voorkom. Geen melding is van anneksasie gemaak nie, en die hoop het opgevlam dat hy sou help om wit heerskappy stewiger te vestig. 

Met pres. Burgers oorhoops met sy Volksraad en sonder breë steun onder die burgers, het Shepstone begin om die Transvalers te oorreed om hul onafhanklikheid prys te gee. Een man het in sy pad gestaan. Shepstone sou later skryf dat van die drieduisend mense met wie hy gepraat het voordat hy op 12 April die gebied geannekseer het, net Paul Kruger volstrek geweier het om saam te stem. "[He] positively declined to enter into the discussion if it might involve the independence of the republic."

Terwyl Shepstone gepraat, gevlei en gesellig verkeer het, was die veldtog vir 'n presidentverkiesing aan die gang, met Burgers en Kruger as kandidate. Kruger was op ouderdom 52 bekend vir sy groot atletiese vermoë en moed, en sy onbetwiste vaardigheid as militêre bevelvoerder en onderhandelaar met swart kapteins en opperhoofde. Maar die beter opgevoede deel van die kieserkorps het geys by die geagte aan Kruger as president. Hy het weinig formele onderwys ontvang, was aartskonserwatief en kru - en boonop nog 'n Dopper. Geklee in die Doppers se tipiese kort swart baadjie, was hy met sy pyp in sy baadjiesak voor of in sy mond en sy spoegery in die openbaar 'n toonbeeld van die ruwe, ongekulstelde pionier. 

De Volkstem in Pretoria het geskryf dat dit 'n ewige skande wou wees as Kruger verkies word. In Kaapstad het die gedugte politikus John X. Merriman hom 'n takhaar genoem. Later sou Joseph Chamberlain, minister van kolonies van 1895 tot 1903, hom tipeer as 'n "ignorant, dirty and obstinate man who has known how to feather his own nest". 

Daar was mense wat 'n heeltemal ander man raak gesien het. John Buchan, die later bekende Engelse skrywer, het na sy "gnarled magnificence" verwys. In 1897 het lord Bryce, skrywer van 'n goeie boek oor Suid-Afrika, kenner van grondwette en later Britse ambassadeur in Washington, na hom verwys as "shrewd, dogged, wary, courageous,typifying the qualities of his people". Hy kon die staatsmanne van Europa uitoorlê omdat sy geleerdheid nie op boeke berus het nie, maar op wysheid versamel in 'n veelbewoë lewe. C. Louis Leipoldt, wat hom net voor sy dood ontmoet het, was vol bewondering vir die "rugged, rough-hewn, primitive old gentleman with an innate courtesy and sonorous, powerful voice, and rich and forceful vocabulary."

'n Manifes van Kruger vertoon 'n merkwaardige mengsel van fundamentalistiese godsdiens en populistiese politiek. Hy sê die Voortrekkers het duisende swartes op vlug laat slaan. In teenstelling daarmee gaan die republiek nou die kreeftegang en ly die mense omdat daar 'n goddelose koning aan die spits van sake staan. President Burgers eer nie die Sabbat nie, hy ry rond op Sondae, en van kerk en godsdiens weet hy niks nie.

Met groot moed, sterk oortuiging en passievolle toesprake het Kruger die boodskap by die Transvalers ingehamer dat hulle as volk net sou kan oorleef as hulle aan hul taal en godsdiens getrou bly en hul republikeinse onafhanklikheid bewaar. Hy was nie konsekwent in die wyse waarop hy die term "volk" gebruik het nie. Soms was die "oud volk", waarmee hy die oorspronklike Voortrekkers bedoel het, al wat by hom getel het. 

Ander kere het hy alle wit burgers van die staat as deel van die volk beskou en gesuggereer dat mense aan die staat eerder as aan 'n volksgemeenskap trou moet wees. En soms het hy die term amper op 'n moderne wyse gebruik deur van die volk te praat asof dit alle Hollands- of Afrikaanssprekende Afrikaners in die gebied van Suid-Afrika insluit. 

Maar die belangrikste element in Kruger se ideologie was sy siening van die volk as

Hermann Gililomee

Die Afrikaner: 'n Biografie

Tafelberg Uitgewers

ISBN 978-0-624-04181-8